دانستنی های زندگی

و اما داستان آیه الله امجد

در مجموع شناخت نزدیکی از آیه الله «محمود امجد» ندارم. تنها در دهه 70 که در دانشگاه تهران مقطع دکتری، در حال تحصیل بودم، گاه شب ها در خوابگاه دانشجویی می ماندم، در مسجد کوی دانشگاه تهران، می دیدم که یک روحانی به نام آقای امجد، مورد اقبال دانشجویان مذهبی است. پس از سخنرانی به دورش حلقه می زنند و او نیز با رویکرد اخلاقی عرفانی، با شوروشوق، پاسخگوی آن هاست و....
اما پس از 88 گاه در رسانه ها صدایی از او شنیدم تا این که این روزها دیدم تمام رسانه های محافظه کاران، سوژه ای مهم تر و جذاب تر از جناب امجد نیافتند!؛ چرا که در نقد رهبری صراحت به خرج داده و توصیه هایی داشت که اصلا به کام اصحاب قدرت شیرین نیامد!. جستجوی بیشترم از احوال این آیه الله زین پس بود که آغاز شد (مثلا فهمیدم از راست گرایان در دهه 60 بود! و....) و اما چند نکته درباره مواضع ایشان به ویژه در روزهای اخیر:
1)  آیه الله امجد باورها و نقدها و توصیه هایی دارند (فکر می کنم دوستان در فضای مجازی مباحث ایشان را شنیدند) که این یافته ها و گفته ها، دو حالت بیشتر ندارد: 

یک: درستند. اگر سخنانش درست باشند که اصلا عکس العمل در مقابل ایشان، خطاست؛ 

دو: سخنانش ناصوابند: و اما اگر نکاتش درست نباشد، در برابر فردی که به غلط معتقد است که رهبری مسیر صحیحی را نمی پیماید و مسئول مشکلات کشور است و... چه باید کرد؟ مایلم فرض کنم که ایشان درست نگفت (نه این که این فرض را قبول دارم!) و درک و تشخیصش خطاست و متناسب با این پیش فرض، چند نکته ای را مطرح کنم؛
2)  بهترین الگوی حکومتی شیعیان، حکومت امیرالمومنین است. شیعه مفروضی دارد که هر کسی در برابر «امام معصوم» (نه فقیه در معرض خطا!) موضع متضاد می گیرد، در خطاست (و نه موضع انتقادی، که حضرت خود بدان دعوت می کردند: نهج البلاغه خطبه: 216).

  با این وصف مخالفین امیرالمومنین از نگاه شیعه در مسیر باطلند. حال باید با ارجاع به تاریخ دید که حضرت علی با «مخالفان غیر مسلح» خود، چگونه برخورد نمود؟ و شیعه علی (شیعه، یعنی پیرو) باید همان راه را بپیماید. بد نیست با نقل قولی از متفکری از «اهل سنت» شروع کنم. «یاشار نوری اؤزتورک» (روشنفکر ترک که «مجله تایم» او را جزو ده اصلاحگر تأثیرگذار قرن بیستم برشمرد)، که عاشق «ابوحنیفه» از امامان اهل سنت است، در یکی از آثارش می نویسد: 

«اگر حضرت علی برای منحرفان زمان خود به جای لفظ «اخوان» از اصطلاح «کافر» استفاده می‌کرد، سرنوشت آنان در مقابل تاریخ چگونه می‌شد؟ اما علی چنین نکرد و نمی‌کرد. ابوحنیفه نیز که از علی، روح و وسعت مشرب  گرفته بود، هرگز چنین نکرد.»
3)  برای این که این مدعا بدون شاهد و دلیل نماند، بد نیست به مواجهه امیرالمومنین با «خوارج» اشاراتی داشته باشم. توصیه به تاریخ خوانی و تاریخ دانی، نیز از کلمات مشهور حضرت است. (نامه 31/ نهج البلاغه). 

روزي يكي از خوارج ، در برابر سخن حكمت آميز حضرت، شعار مرگ بر امام را سرداد: «قاتله الله كافراً». اصحاب حضرت ـ كه تحمل چنين شعاري نداشتند ـ خواستند وي را به قتل رسانند، حضرت فرمود: رهايش كنيد؛ زيرا تنها دشنام داده است؛ شما حداكثر مي توانيد بدگوییش را پاسخ دهيد يا با كرامت راه عفو پيش گيريد (حکمت/420 نهج البلاغه). 

دقت شود در اینجا خوارج، تندترین نفرین را تنها بدین دلیل نثار امیرالمومنین کردند که در اتفاقی (چشم چرانی اطرافیان علی در حضورش!) حضرت بسیار شیوا، پاسخ داد و موضوع را تحلیل نمود! اینان تحمل علمِ علی را هم نداشتند و....

اين گـروه به قدرى گستاخ شده بودند كه آشكارا و در مجامع عمومى به مقام رهبرى اهانت مى كردند و على (ع ) و پيروان آن حضرت را «كافر» مى خواندند. «ابن كوا»، يكى از سران خوارج هنـگـامى كه اميرمؤمنان (ع ) در مسجد مشغول خواندن نماز بود، به گونه اى كه امام (ع ) بشنود، اين آيه را قرائت كرد: 

«به تو (خطاب به پيامبر) و به كسانى كه پيش از تو بوده اند وحى فرستاده شد كه اگر شرك بورزى تمام اعمالت تباه مى شود و از زيانكاران خواهى بود.» (زمر/65) 

ابن كواء، با قرائت اين آيه مى خواست به اميرمؤمنان (ع ) گوشه بزند كه هر چند سوابق و خدمات تو در اسلام قابل انكار نيست ، ولى با قبول حكميت، كافر شدى و اعمال گذشته ات را هدر دادى. امام (ع ) با شنيدن اين آيه قدرى سكوت كرد تا ابن كواء آيه را تمام نمود؛ سپس به نماز خود ادامه داد. امّا ابن كواء باز آيه را خواند. امام (ع ) دوباره سكوت كرد. پس از چند بار كه وى آيه را تكرار كرد، امام (ع ) در جواب او اين آيه را خواند: 

«پـس ايستادگى كن كه وعده خدا حق است و اعمال كسانى كه يقين ندارند، تو را سبك و بى خرد نگرداند.» (روم/60).(المستدرک علی صحیحین: 3/158/4704)

یا روزى جمعى از خوارج وارد مسجد كوفه شدند تا با شعارى مداوم، سخنرانى امام على را در زمان حاکمیتش، بر هم زنند. حضرت اميرالمؤ منين على عليه السلام سرگرم سخنرانى بود كه شخصى بلند شد و فرياد زد: 

لاحُكمَ اِلاّ لِلّه. و ديگرى از سوئى ديگر داد زد: لاحُكمَ اِلاّ لِلّه و سوّمى از گوشه ديگر مسجد همين شعار را داد . سپس گروهى برخاستند، و اين شعار را دادند .
و امام على عليه السلام با بزرگوارى خاصّى سكوت نموده و مخالفت هاى آنان را تحمّل كرد. آنگاه خطاب به مردم فرمود: كَلِمَهُ حَقٍّ، يُرادُ بِها الباطِل (شعار حقّى است كه از آن باطل اراده مى كنند.) سپس خطاب به خوارج در مسجد فرمود: 

تا وقتى كه دست به شمشير نبرديد، و با ما هستيد، از 3 اصل اساسى برخورداريد: یک: از ورود شما به مسجد براى نماز جلوگيرى نمى كنيم. دو: تا وقتى كه با ما هستيد از حقوق بيت المال، شما را محروم نمى كنيم. سه: با شما نمى جنگيم تا شما جنگ را آغاز كنيد. 

(شرح بیشتر در الگوهاى رفتارى امام على عليه السّلام: جلد اوّل (امام على (ع ) و اخلاق اسلامى/ اثر محمد دشتی )
4)  این روزها آیه الله امجد را خوارج، زبیر و... نامیدند. با فرض این که این اتهامات نیز وارد و کاملا با سده اول صدر اسلام تطبیق کند! (نه این که وارد است!)، سیره علوی در برخورد با خوارج آیا همان چیزی بود که این روزها از مدعیان ولایت! و ردیف داران هنگفت از بودجه سالانه کشور («اعرافی» ها و....)، به صورت غیر موجه! شاهدیم؟ این رفتار را با شیوه مواجهه حضرت امیر با خوارجی که او را کافر می دانستند (نه صرفا خطاکار!)، مقایسه کنید. تازه خوارج در حضور امیرالمومنین، در جمع یارانش در مسجد، علی را اهانت می کرده، مجلسش را به هم می زدند و دشنام می دادند و در اینجا فردی (نه تشکیلاتی)،در جایی در غیاب رهبر (نه در حضورش)، اظهار نظری و توصیه ای (نه سب و....) داشت که البته با ذائقه ثناگوی ما سازگار نبود!
5)  گویند جناب امجد، فریب اطرافیان و فرزندان را خورد! این نکته را هم فرض می گیریم که درست باشد (نه این که لزوما درست است!). اما آیا شما مستان قدرت، به ویژه مقامات، مطمئن هستید که آلت دست اطرافیان، خانواده و بیوت خود نیستید؟ یقین دارید که جریان های امنیتی از شما استفاده ابزاری برای رویاها و مقاصدشان نمی کنند؟ آیا از نفوذ «انجمن حجتیه» در برخی بیوت هم چیزی شنیدید؟ و....
6)  جانمایه سخن آقای امجد آن است که رهبری باید پاسخگوی همه اتفاقات مثلا دهه اخیر باشد. این مطلب هم نکته پیچیده ای نیست که هر کسی که ولایت و اختیارات مطلقه دارد، بیش از دیگران (در دنیا و آخرت) هم باید پاسخگو باشد. بهترین پاسخ به جناب امجد آن بود که با استدلال (نه تهدید، تخریب و....) نشان داده شود که اگر کشتیم حقشان بود، اگر حصر بردیم شرعا و برابر قانون اساسی و عادی می توانستیم و محق بودیم چنان کنیم و از این رو نیازی به توبه کردن مقامات نیست! مثلا اگر جناب امجد از شما بپرسد که بنا به اعتراف رئیس جمهور مهرورز وقت و برخی سرداران، 5000 نفر «اوباش و لات» را در سال 88 به جان مردم انداختند! آیا آنان برای نوازش مردم بسیج شدند؟ این گونه حرکات که نتیجه اش لطمات سنگین به طیف وسیعی از آحاد جامعه است، با کدام قانون و برپایه کدام شریعت موجه است؟ آنگاه پاسخش چه خواهد بود و....
نتیجه راهبردی آن که چون آیه الله امجد، نه اولین و نه آخرین نفری است که با سوابقی خوش، به مقامات و سیستم جمهوری اسلامی، از درون می تازد، بالاخره نظام باید به الگویی مشروع برسد که با این گونه افراد، چه کند تا نزد خلق و خالق، روسفید باشد! اما آیا مدلی حکومتی بهتر از علی، شیعه می شناسد؟ برخورد امیرالمومنین با خوارج به شیعیان نشان داد که اولا: رهبری و عوامل سیستم حق برخورد با منتقدان را تا زمانی که دست به اعمال خشونت نزدند، ندارند و ثانیا اگر افرادی به صورت غیر سیستماتیک می خواهند برخورد کنند، می توانند اگر دشنامی است در حد همان دشنام، پاسخ دهند، که البته در همان جا (که نقل شد) هم ذکر و قید شده که گذشت، اولی است. در داستان آقای امجد که از سویی اصلا خشونتی در کار نیست و  از سوی دیگر حتی دشنامی هم در میان نیست. او به عنوان یک عالم، تحلیلی دارد، که اگر خطاست، خوب است اهالی دانش خطایش را با ادله نشان دهند. (نه آن که هر کسی که می تواند، با هر وسیله ای که در اختیار دارد، از هر طریق ممکن، به او بتازند و به سراغ آبرو، خانواده، حریم خصوصی و... بروند، فتنه اکبر و اصغر در ست کنند! به این بهانه که از نظام دفاع می کنند!) شیوه برخورد با امجد ها همان گونه که نشان داده شد، با سیره علوی نه تنها سازگار نیست، بلکه درست ضد آن است؛
7)  مایلم این نوشتار را با عین کلماتی از امیرالمومنین در بخشی از خطبه 216 (در برخی نسخ نهج، خطبه 207)، به سرانجام برسانم، تا معلوم شود اکثر شیعیان، با فرهنگ سیاسی که علی (ع) مروج آن بود چقدر بیگانه بوده و تبعیت ما چقدر شعاری است و حتی سبب وَهن تشیع می شود. آنجا که آن حضرت در جایگاه خلیفه و امام مسلمین در حقوق حاکم و مردم می فرماید: 

« مرا به سبب فرمانبرداريم از خدا و نيز رفتار نيكويى كه با شما داشته ام، به نيكى مستاييد، زيرا هنوز حقوقى است كه من ادايشان نكرده ام و فرايضى بر گردن من است كه بايد آن ها را بگزارم. آن سان كه با جباران سخن مى گويند، با من سخن مگوييد و از من پنهان مداريد آنچه را از مردم خشمگين به هنگام خشمشان پنهان مى دارند. نيز به چاپلوسى و تملق با من آميزش مكنيد. و مپنداريد كه گفتن حق بر من گران مى آيد. و نخواهم كه مرا بزرگ انگاريد، زيرا هر كه شنيدن حق بر او گران آيد، يا نتواند اندرز كسى را در باب عدالت بشنود، عمل كردن به حق و عدالت بر او دشوارتر است. پس با من از گفتن حق يا مشورت در عدالت باز نايستيد، زيرا من در نظر خود بزرگ تر از آن نيستم كه مرتكب خطا نشوم و در اعمال خود از خطا ايمن باشم؛ مگر آن كه ، خدا مرا در آنچه با نفس من رابطه دارد، كفايت كند زيرا او تواناتر از من به من است و....»

دکتر محمد منصورنژاد

https://t.me/mohammadmansoornejad